Օմար Խայամ` պարսկական գրականության խորհրդանիշը

800px-Omar_Khayyam2.JPG
Խայամն ասավ իր սիրուհուն. «Ոտըդ ըզգույշ դիր հողին,
Ո՜վ իմանա՝ որ սիրունի բիբն ես կոխում դու հիմի…»

Հե՜յ, ջա՜ն, մենք էլ ըզգույշ անցնենք, ո՜վ իմանա, թե հիմի
Էն սիրուհու բի՞բն ենք կոխում, թե հուր լեզուն Խայամի։ Հովհաննես Թումանյան

Ղիյասադդին Աբու լ Ֆաթհ իբն Իբրահիմ ալ Խայամ Նիշապուրի մայիսի 18, 1048 պարսիկ գիտնական, մաթեմատիկոս, փիլիսոփա, աստղագետ, բժիշկ և բանաստեղծ։ Գրել է նաև երկեր մեխանիկայի, աշխարհագրության և երաժշտության վերաբերյալ։ Սակայն Խայամը լայն հանրությանը հայտնի է առաջին հերթին իր քառյակներով՝ «ռուբաիներով»։ Խայամը, որ միայն այդ ժանրում է ստեղծագործել, հասցրել է այն իր զարգացման գագաթնակետին և մտել համաշխարհային գրականության մեջ որպես քառյակի անգերազանցելի վարպետ։ Խայամը նաև նախորդների համեմատ նոր և ճշգրիտ տոմարի հեղինակ է, որն Իրանում օգտագործվում է առ այսօր:

Օմար Խայամը`  բժիշկ, աստղագետ, փիլիսոփա

Օմար Խայամը 8 տարեկանում գիտեր Ղուրանը, 12 տարեկանում Նիշապուրի մեդրեսեի (մահմեդական ուսումնական հաստատություն) աշակերտ էր: Փայլուն ավարտել է մահմեդական իրավունքի և բժշկության դասընթացը, ստացել հեքիմի (բժշկի) մասնագիտություն: Ուսումնասիրել է հայտնի Սաբիթ իբն Կուրի և հույն մաթեմատիկոսների ու աստղագետների աշխատությունները: Հրավիրվել է Սանջարների պետության մայրաքաղաք Սպահան՝ Մելիք-շահ I սուլթանի արքունիք: Դառնալով սուլթանի խորհրդականներից՝ եղել է նաև Մերվ քաղաքի աստղադիտարանի աստղագետը: Խայամը կազմել է «Մելիքշահյան աստղագիտական աղյուսակը», որտեղ ներառել է տեսանելի աստղերի ցուցակը: Փիլիսոփայության մեջ հետևելով Արիստոտելին և Իբն Սինային՝ մատերիալիզմի դիրքերից է մեկնել իրերն ու նրանց բնույթը: «Ոսկուց և արծաթից բաղկացած մարմնում նրանց քանակը որոշելու մասին» աշխատության մեջ քննել է Արքիմեդի հայտնի դասական խնդրի լուծումը: 1092 թ-ին՝ իր հովանավորների՝ շահի ու վեզիրի մահից հետո, մեղադրվելով անաստվածության և այլախոհության համար, բանաստեղծն ստիպված հեռացել է Սպահանից:

Օմար Խայամը` մաթեմատիկ 
Օմար Խայամը հանդիսանում է միջնադարի մեծագույն մաթեմատիկոսներից մեկը, սակայն Եվրոպայում նրա հանրահաշվական աշխատությունները հայտնի են դառնում միայն 19-րդ դարին։ Օմար Խայամի գրչին է պատկանում «Հանրահաշվական խնդիրների լուծման տրակտատը», որտեղ նա ներկայացնում է 1-ին, 2-րդ, 3-րդ աստիճանի ցուցչով հավասարումների լուծումները։ Խայամը շարադրել է մինչև երրորդ աստիճանի հավասարումների երկրաչափական (կոնական հատույթների միջոցով) լուծումները: 
Օմար Խայամը` բանաստեղծ

Իրանական գրականության, փիլիսոփայության ու գիտության խորհրդանիշերից մեկը` Օմար Խայամը գրականությամբ էլ չզբաղվելու դեպքում էլ պատմության մեջ կմնար որպես գիտնական, մաթեմատիկոս կամ փիլիսոփա, գուցե աստղագետ կամ բժիշկ: Սակայն այսքան շնորհների մեջ համաշխարհային պատմությունը նրան հիշեց որպես բանաստեղծ: 

Օմար Խայամ 
Աստվա՜ծ, իմ ուժերի
չափով փորձեցի քեզ ճանաճել,
Ների՜ր ինձ, որ ճանաչեցի
Եվ այսքան մոռեցա քեզ:
*****
Արի՜ ընկեր, վաղվա համար չխոսենք,
մեր այս կյանքն էլ մի մեծ պարգև 
համարենք,
երբ որ անդարձ մենք հեռանանք 
աշխարհից,
հազար տարվա մեռելներին կհասնենք:
*****
Ձեռքիս գավը դո՜ւ թափեցիր, 
Տե՜ր Աստված,
անհուն խինդս դո՜ւ պարպեցիր, 
Տե՜ր Աստված,
ասա՜, ինչո՞ւ շուռ տվեցիր իմ գինին,
ես խմեցի՝ դո՞ւ հարբեցիր, Տե՜ր Աստված:
*****
 Ինձ գինի՛ բեր, լռություն է այս գիշեր,
թող վայելեմ քո շուրթերը այս գիշեր,
կանցնի պահն այս և կկորչի անհայտում,
ժուժկալության հատուցումն է այս գիշեր:
*****
Ինչ ժամանակ վիշտը սրտիդ տիրանա
Կամ վիճակիդ հոգսը վզիդ ծանրանա,
Ուրիշների սրտի հալը հարցրա,
Որ քո հոգուց ամեն մի ցավ վերանա:
*****

Տիկնիկ ենք մենք, ճակատագիրը` դերասա՛ն,
Պատկե’ր չէ սա, այլ` հավաստի՜ և իրակա՛ն,-
Մի քանի օր կխաղա՜նք այս բեմ – աշխարհում,
Մինչ մեզ նորից նետեն սնդո՛ւկն անէության:

*****
Նրա´նք, ովքեր իմաստությամբ կյանքի գաղտնիքը բացեցին,
Եվ Աստծո մե՜ծ էության մասին խոսքե՜ր շռայլեցին,
Ոչ գաղտնիքի թե՜լը գտան, ոչ էլ կծիկը քանդեցին,
Նախ` խելքներին զո՜ռ տվեցին, հետո`… աչքերը փակեցի՜ն..

*****

Երազիս մեջ մի իմաստուն ասաց ինձ,
Թե ոչ մի մարդ խեր չի տեսել դեռ քնից.
Իսկ ինչ պիտի անես, երբ քո մահը գա,–
Խմիր, քանի… արթնանում ես դեռ քնից…

Քառյակի ժանրը համաշխարհային գրականության մեջ

Քառյակ, չորս տողից բաղկացած բանաստեղծություն։ Այն արտահայտում է մի ավարտուն միտք, գաղափար, պատկեր; Քառյակն ունի խոհափիլիսոփայական բովանդակություն։ Լայնորեն տարածված է եղել արևելքի միջնադարյան բանաստեղծության մեջ (լավագույն օրինակներ են Օմար Խայամի քառյակները) և կոչվել է ռուբայի։ Հետագայում բանաստեղծության այս ձևը կիրառվել է նաև արևմտյան պոեզիայում։ Հայ գրականության մեջ քառյակը հայտնի է միջնադարից (օրինակ՝ Նահապետ Քուչակի և Գրիգորիս Աղթամարցու քառյակները)։ Նոր ժամանակներում նշանավոր են Հովհաննես Թումանյանի քառյակները։ Ժողովրդական բանահյուսության մեջ այն կոչվել է խաղիկ, հայրեն։

Կարող եք ծանոթանալ նաև`  Ջալալ Ադ Դին Ռումի

Իրանական ժամանակակից պոեզիա

Տպավորություններ Պարսկահայքից

Ինչպես նաև Բաբա Թահերի և Բիժան Ջալալի քառյակներին

Реклама

Об авторе Նունե Ռուբիկի Մովսիսյան

Բարև, բարեկամ: :)
Запись опубликована в рубрике Մեդիադարակներ с метками . Добавьте в закладки постоянную ссылку.

2 отзыва на “Օմար Խայամ` պարսկական գրականության խորհրդանիշը

  1. Уведомление: Միջմշակութային հաղորդակցություն — Դասավանդողի մեդիադարակ

  2. Уведомление: 11-րդ դասարան — Դասավանդողի մեդիադարակ

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s